ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଙ୍କ ସଂକରଣ ପ୍ରଣାଳୀ
ବଂଶଗତି ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ ମେଣ୍ଡେଲ୍ କୃତ୍ରିମ ସଂକରଣ (Hybridization)ର ସାହାଯ୍ୟ ନେଇଥିଲେ ।
Ø
ବିକଳ୍ପି ଗୁଣ
ଥିବା ଦୁଇଟି ଗଛକୁ ପୈତୃକ ଗଛ ଭାବେ ନେଇଥିଲେ । (ପୈତୃକ ପିଢି)
Ø
ପୈତୃକ ଗଛ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିକର ଫୁଲର କେଶର ଚକ୍ର ପାକଳ ହେବା
ପୂର୍ବରୁ ତାକୁ ଯତ୍ନର ସହିତ ଛିଣ୍ଡାଇ ବାହାର କରି ଦେଉଥିଲେ ।
ଫଳରେ ସେହି ଗଛଟି ମାଈ ଗଛ ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହେଉଥିଲା ।
Ø
ବିକଳ୍ପି ଗୁଣ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ଗଛରୁ ପରାଗରେଣୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ମାଈଗଛର ଫଳିକା ଶୀର୍ଷ (Stigma) ଉପରେ ପକାଇ କୃତ୍ରିମ ପରାଗଣ କରାଉଥିଲେ
।
Ø
ଫୁଲର ପରାଗଣ
ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଅଜଣା ପରାଗରେଣୁ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ପ୍ରଭାବିତ ନହେବ ସେଥିପାଇଁ ପାରାଗଣ ପୂର୍ବରୁ ଓ
ପରେ ଫୁଲଟିକୁ ଏକ କାଗଜ ଠୁଙ୍ଗା ଦ୍ୱାରା ଘୋଡାଇ ରଖୁଥିଲେ ।
Ø
ମଞ୍ଜି ପାକଳ ହୋଇଗଲା ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ରଖୁଥିଲେ ।
Ø
ପରପରାଗଣ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଦୁଇଟି ଗଛକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଗଲା ତାକୁ ପୈତୃକ ପିଢି କୁହାଗଲା।
Ø
ପରପରାଗଣ ପରେ ସଂଗୃହିତ ମଞ୍ଜି ରୁ ଯେଉଁ ଗଛ ଗୁଡ଼ିକ ମିଳିଲା ତାକୁ ପ୍ରଥମ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (First filial ବା F1 generation) କୁହାଗଲା ।
Ø
ସେହିପରି ପ୍ରଥମ ପିଢ଼ି ମଞ୍ଜି ରୁ ଜାତ ଗଛ ଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ଵିତୀୟ ଅପତ୍ୟ ପିଢ଼ି (Second filial ବା F2
generation) କୁହାଗଲା ।
Ø
ଏକଯୋଡ଼ା ବିକଳ୍ପୀଗୁଣକୁ ନେଇ କରାଯାଉଥିବା ପରୀକ୍ଷା - ଏକସଂକରଣ
(Monohybrid)
Ø
ଦୁଇଯୋଡ଼ା ବିକଳ୍ପୀଗୁଣକୁ ନେଇ କରାଯାଉଥିବା ପରୀକ୍ଷା - ଦ୍ଵିସଂକରଣ (Dihybrid)
ଏକକ ସଂକରଣ ପରୀକ୍ଷଣ (Monohybrid Cross):-
- ଏକ ଯୋଡା ବକିଳ୍ପି ଗୁଣକୁ ନେଇ କରାଯାଉଥିବା ପରୀକ୍ଷାକୁ ଏକକ
ସଂକରଣ ପରୀକ୍ଷଣ କୁହାଯାଏ ।
- ପରପରଗଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଦୁଇଟି ଗଛ :- ପୈତୃକ ପିଢ
- ପରପରାଗଣ ପରେ ସଂଗୃହିତ ମଞ୍ଜିରୁ ଜାତ ଗଛ :- ପ୍ରଥମ ଅପତ୍ୟ ପିଢି
(F1)
- ପ୍ରଥମ ପିଢି ଗଛର ସ୍ଵପରାଗଣରୁ ଜାତ ମଞ୍ଜିର ଗଛ :- ଦ୍ଵିତୀୟ ଅପତ୍ୟ
ପିଢି (F2)
- ଏକକ ସଂକରଣ ଅନୁପାତ :- ଫିନୋଟାଇପ :- 3:1, ଜୀନୋଟାଇପ୍ :- 1:2:1
ମେଣ୍ଡେଲ୍ ବଂଶାନୁକ୍ରମ ସମ୍ପକରେ ଦୁଇଟି ନୀତି ଓ ଗୋଟିଏ ନିୟମ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ:-
(କ) ଏକକ ଗୁଣ ନୀତି (Principle of Unit Character)
(ଖ) ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ ନୀତି (Principle of Dominance)
(ଗ) ପୃଥକ୍କରଣ ନିୟମ (Law of
Segregation)
(କ) ଏକକ ଗୁଣ ନୀତି (Principle of Unit Character): -
- ଉଦ୍ଭଦରେ ବିକଶିତ ହେଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଣ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ କାରକ
(Factor) ଦ୍ଵାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ ।
- ଏହି କାରକମାନେ ସର୍ବଦା ଯୋଡ଼ା ଯୋଡ଼ା (Pair) ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି, ଯଥାଡେଙ୍ଗା (TT), ଗେଡ଼ା (tt); ହଳଦିଆ (YY), ଶାଗୁଆ (yy) ଇତ୍ୟାଦି ।
- ପ୍ରତି ଯୋଡ଼ାରେ ଦୁଇଟି ଏକ ପ୍ରକାରର
(TT ବା tt) କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ବିକଳ୍ପ କାରକ (Tt) ରହିଥାନ୍ତି ।
- ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ ସମୟରେ ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ୍ମକକୁ ଯାଇଥାଏ ଓ ଯୁଗ୍ମଜ ଗଠନ ସମୟରେ ପୁଣି ଦୁଇଟି ଯୁଗ୍ମକର କାରକ ମିଶି ଏକ ଯୋଡ଼ା କାରକ ହୋଇଥାଏ ।
(ଖ) ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ ନୀତି (Principle of Dominance): -
- ସଙ୍କରଣ ପରେ F₁ ପିଢ଼ିରେ ଥୁବା ଦୁଇଟି ବିକଳ୍ପ କାରକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର କାରକର ପ୍ରଭାବ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହାକୁ ପ୍ରଭାବୀ କାରକ କୁହାଯାଏ।
- ପ୍ରକଟିତ ନ ହୋଇ ଲୁଚି ରହିଥିବା କାରକ ଟିକୁ ଅପ୍ରଭାବୀ କାରକ କୁହାଯାଏ ।
- ପ୍ରଭାବୀ କାରକର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ କେବଳ ଅପ୍ରଭାବୀ କାରକଟି ପ୍ରକଟ ହୋଇଥାଏ ।
- ଶଙ୍କର ଡେଙ୍ଗା ଗଛରେ ରହିଥିବା ଦୁଇଟି କାରକ (Tt) ମଧ୍ୟରୁ T ପ୍ରଭାବୀ କାରକ ଓ t ଅପ୍ରଭାବୀ କାରକ ।
(ଗ) ପୃଥକ୍କରଣ ନିୟମ (Law of Segregation): -
- ଏହି ନିୟିମ ଅନୁଯାଇ F1 ପିଢୀରେ ଦୁଇଟି ବକିଳ୍ପ
କାରକର ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ନକଲ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପରସ୍ପରର ସତ୍ତା ହରାଇ ନଥାନ୍ତି
। F2 ପିଢୀରେ ପ୍ରଭାବୀ କାରକଟି ପ୍ରକଟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରଭାବି
କାରକଟି ଅକ୍ଷତ ଅବସ୍ଥାରେ ଲୁଚି ରହିଥାଏ ।
- ଶଂକର ଡେଙ୍ଗା (Tt) ଗଛରୁ T ଓ t ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଯୁଗ୍ମକ ସୁଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ, ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାର ଯୁଗ୍ମକରେ ଅପ୍ରଭାବି ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ଯୁଗ୍ମକରେ ପ୍ରଭାବି କାରକ ରହିଥାଏ । ପୃଥକୀକରଣ ହେତୁ ଉଦ୍ଭିଦର ସମସ୍ତ ଗୁଣ ପିଢି ପରେ ପିଢି ପ୍ରକାଶ ହୋଇଥାଏ, ସେଥିପାଇଁ ପୃଥକକରଣ ନିୟମକୁ ମଧ୍ୟ law of purity of gametes ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଦ୍ଵିସଂକରଣ ପରୀକ୍ଷଣ (Dihybrid Experiment): -
- ଦୁଇଯୋଡ଼ା ବିକଳ୍ପୀ ଗୁଣର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିରେ ସଂରକ୍ଷଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣିବାପାଇଁ ମେଣ୍ଡେଲ ଦ୍ଵିସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷଣ କରିଥିଲେ ।
- ଶୁଦ୍ଧ ପୈତୃକ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ଗୋଲ ଓ ହଳଦିଆ
(RRYY) ମଞ୍ଜି ଥିବା ମଟରଗଛ ଏବଂ ଖଦଡ଼ା ଓ ଶାଗୁଆ
(rryy) ମଞ୍ଜି ଥିବା ମଟର ଗଛ ।
- ଦ୍ଵିସଂକରଣର ଅନୁପାତ :- ଫିନୋଟାଇପ :- 9:3:3:1, ଜୀନୋଟାଇପ୍ :- 1:2:1:2:4:2:1:2:1
ସ୍ଵାଧୀନ ଅପବ୍ୟୁହନ ନିୟମ (Law of Independent Assortment): -
- ଦ୍ଵିଶଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷଣ ପରେ ମେଣ୍ଡେଲ ସ୍ଵାଧୀନ ଅପବ୍ୟୂହନ ନିୟମ
ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ।
- ଏହି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏକାଧିକ ଯୋଡ଼ା ବିକଳ୍ପିଗୁଣ ଥିବା ସଂକର
ଗଛର ସ୍ଵପରଗଣ କରାଗଲେ କାରକ ଗୁଡକିର ମିଶ୍ରଣ ନଘଟି F1 ପିଢିରୁ
ସ୍ଵାଧୀନ ଭାବେ F2 ପିଢିକୁ ସଞ୍ଚରିତ ହୋଇଥାଏ ।
v
ଉଇହେଲମ୍ ଜୋହାନ୍ସନ୍ (Wilhelm Johannsen) 1909
ମସିହାରେ ମେଣ୍ଡେଲ୍ଙ୍କର କଳ୍ପିତ କାରକକୁ ଜିନ୍ (gene) ନାମ ଦେଇଥିଲେ ।
v ସେ ପ୍ରଥମେ ଜିନୋଟାଇପ୍ (Genotype) ଓ ଫିନୋଟାଇପ୍ (Phenotype) ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ ।
(1857 – 1927)